Michał Skorecki

Krakowska Szkoła Wyższa
im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego

Proces harmonizacji standardów opiniowania biegłych sądowych w Polsce i Unii Europejskiej

Właściwie w każdej dziedzinie nauki, techniki i rzemiosła pojawia się problem zapewnienia odpowiedniej jakości świadczonych usług. Kwestia ta jest również widoczna w środowisku prawniczym. Tutaj szczególną uwagę należy zwrócić na wymiar sprawiedliwości, w którym jakość pracy organów ścigania jest szczególnie ważna. W obrębie zaś procedury karnej i kryminalistyki coraz bardziej istotna staje się — oprócz zapewnienia jakości pracy sędziów i prokuratorów — kwestia jakości świadczonych usług przez biegłych sądowych.

Nasuwają się tutaj następujące pytania: W jaki sposób osoba, która chce zostać ekspertem w dziedzinie kryminalistyki, może zdobyć odpowiednie umiejętności? Kto będzie weryfikował zdobytą przez nią wiedzę specjalistyczną i jak? Ostatecznie — czy opinię przygotowaną przez takiego biegłego, którego wiedza i umiejętności potwierdzone zostały dokumentem (w postaci licencji, certyfikatu lub akredytacji jednostki, w której wykonuje on tego typu czynności w ramach obowiązków zawodowych wynikających z umowy o pracę), sędzia w toku procesu może bezkrytycznie przyjąć za pewnik? Wskazane w powyższych pytaniach problemy w praktyce sądowej pojawiają się bardzo często, dlatego zasługują na szczególną uwagę.

Problematyka zapewnienia odpowiednio wysokiej jakości ekspertyzy sądowej jest ściśle związana z zagadnieniem tzw. dyktatu biegłego sądowego. Najogólniej można powiedzieć, że polega on na tym, że biegły dzięki swojej ogromnej wiedzy specjalistycznej zyskuje przewagę nad organem procesowym, który nie może tym samym w pełni rzetelnie dokonać oceny przygotowanej przez niego opinii. Doktryna wskazała na dwa zasadnicze sposoby wyjścia z tego impasu: albo sędzia będzie znał się choćby po części na rozpatrywanym zagadnieniu, albo poprzestanie na ocenie owej opinii pod względem jej jasności, bezsprzeczności i spójności. Obie propozycje mają jednak istotne wady. Pierwsza ustala zbyt płynną granicę między całkowitą niewiedzą sędziego w danej dziedzinie a jego wiedzą ogólną. Druga pozostawia nierzetelnym biegłym ogromne pole do nadużyć. Jest jednak i trzecie rozwiązanie: zastosowanie międzynarodowych standardów dla poszczególnych metod badawczych oraz samej osoby biegłego i jego kwalifikacji. Droga do pokonania zjawiska dyktatu biegłego otwarła się w latach 90. XX w. Ogromnie wzrosła przestępczość międzynarodowa, a to w ostateczności wymusiło podjęcie współpracy między organami ścigania i laboratoriami kryminalistycznymi w skali międzynarodowej. Tak więc inicjatywa wymiany informacji zestandaryzowanej, ocenianej obiektywnie i rzetelnie bez względu na miejsce powstania oraz wykorzystania wypłynęła w pierwszej kolejności ze środowisk policyjnych. Szybko okazało się, że to dobra droga rozwoju. Traktat w Schengen równie mocno zaakcentował ten problem ze strony politycznej. Przyjęto zasady międzynarodowej standaryzacji i harmonizacji metod badawczych oraz zapewnienia jakości pracy laboratoriów sądowych, zachowując autonomiczne rozwiązania poszczególnych krajów. Tym samym rola sędziego ograniczyła się więc do kontroli przestrzegania znormalizowanych procedur badawczych, bez potrzeby posiadania wiedzy specjalnej[1].

Pojęcia kompetencji i kwalifikacji nie są tożsame. Kwalifikacje biegły zdobywa, przyswajając wiedzę specjalną w ramach szeroko rozumianych szkoleń. Kompetencje zaś to połączenie owej wiedzy z umiejętnościami praktycznymi, znajomość odpowiednich zachowań, postaw i podejścia do pracy, a zatem także etyki zawodowej, chęć ciągłej kontroli własnej biegłości w temacie i dążenie do rozwoju zawodowego. Pojęcia te ściśle wiążą się ze standardami, które obejmują nie tylko wskazanie możliwych procedur zapewniających odpowiednią jakość owych ekspertyz kryminalistycznych, lecz także ich bezpośrednią weryfikację i (w razie potrzeby) wprowadzenie dodatkowych szkoleń, gdyby wymagany poziom jakości nie został osiągnięty[2]. Czym jest ostatecznie jakość? Tutaj zasadniczą rolę odgrywa zadowolenie klienta. Inaczej mówiąc, jeżeli produkt lub usługa spełniają wszelkie wymagania klienta, to tym samym stają się podstawą jego zadowolenia, jednocześnie będąc motorem napędowym przedsiębiorstwa[3].

Problematyka akredytacji jednostek przeprowadzających ekspertyzy sądowe oraz standardów jakości pracy samej osoby biegłego w Polsce jest tematem relatywnie nowym. W Europie pojawił się on już pod koniec lat 70. ubiegłego wieku. Wówczas szybko rosnąca konkurencja oraz coraz większy wybór usług i produktów dawały konsumentowi ogromne pole manewru, a co za tym szło — wzrastało znaczenie nie tylko ceny, lecz także jakości. To w przemyśle farmaceutycznym po raz pierwszy dostrzeżono palącą potrzebę zapewnienia wysokiej jakości usług i badań laboratoryjnych. W latach 80. został zatem przygotowany i wdrożony do realizacji pierwszy program standaryzujący GLP (Dobra praktyka laboratoryjna). Już wkrótce i inne laboratoria obrały podobną drogę rozwoju[4].

Ogromny wpływ na rozwój idei międzynarodowej harmonizacji miały również organy policyjne. W pierwszej kolejności współpraca międzynarodowa w ramach organizacji Interpol opierała się na tworzeniu ogólnych norm: postępowania przy pobieraniu materiału dowodowego i porównawczego, badań DNA i badań narkotyków. Dopiero podjęcie współpracy z innymi organizacjami międzynarodowymi (w tym szczególnie z grupami roboczymi Europejskiej Sieci Laboratoriów Kryminalistycznych — ENFSI) stało się milowym krokiem w kształtowaniu standardów proceduralnych dla wspomnianych wyżej pól działalności policyjnej[5]. Niestety, w polskiej Policji nadal jednak tempo procesu wdrażania procedur standaryzacyjnych pozostaje znacząco mniejsze w porównaniu z innymi krajami europejskimi. Tylko Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji może pochwalić się osiągnięciami w tym zakresie.

Za prekursora procesu harmonizacji i standaryzacji metod badawczych uważa się także medycynę sądową. Istnieje mnóstwo organizacji i placówek, które zajmują się tworzeniem takich programów na poziomie krajowym i międzynarodowym. Już w 1999 r. Rada Europy przyjęła rezolucję dotyczącą europejskiej standaryzacji procedury przeprowadzania sekcji zwłok. Za przykład może posłużyć także dość nowy dokument z 2007 r. dotyczący badania okoliczności syndromu tzw. śmierci łóżeczkowej niemowląt (SIDS), stworzony przy współudziale ponad 20 naukowców z całej Europy. To dobitnie świadczy o aktualności i złożoności owego procesu[6].

W Polsce nie ma do tej pory żadnych wymagań formalnych, które obligowałyby sędziego do wyboru biegłego tylko na podstawie posiadania przez niego certyfikatu, licencji na wykonywanie zawodu lub akredytacji jednostki, dla której wykonuje on ekspertyzy sądowe w ramach swoich obowiązków służbowych. W Polsce wyróżnić można 3 podstawowe grupy opiniujące[7]:

1) wyspecjalizowane laboratoria organów ścigania (policja, ABW, żandarmeria, służby celne itp.) oraz laboratoria cywilne pod patronatem państwa (instytuty ekspertyz sądowych);

2) kryminalistyczne placówki badawcze, naukowo-badawcze i dydaktyczne (w tym również prywatne);

3) organizacje i stowarzyszenia rzeczoznawców (np. Stowarzyszenie Poligraferów Polskich, Polskie Towarzystwo Kryminalistyczne).

W innych europejskich krajach sytuacja jest zgoła odmienna[8]. W Anglii i Walii najważniejszym oficjalnym wykonawcą badań kryminalistycznych jest Forensic Science Service (FSS) o statusie państwowej agencji wykonawczej, nadzorowany przez Home Office (tamtejsze MSWiA). Konkuruje on z prywatnymi laboratoriami, jednakże to jego zadaniem jest przeprowadzanie postępowań akredytacyjnych i nadzór nad jakością świadczenia usług eksperckich przez laboratoria niepaństwowe. Już od ponad 10 lat specjaliści w tej instytucji koncentrują się na tworzeniu standardów zawodowych oraz schematów obiektywnej oceny[9]. Ponadto istnieje także Rada do Spraw Rejestracji Czynnych Ekspertów Kryminalistyki, której zadaniem jest oficjalna rejestracja biegłych sądowych działających na terenie Anglii i Walii. Aby zostać wpisanym na taką listę, należy wykazać się kompetencją zawodową i być zweryfikowanym przez osoby zawodowo kompetentne; wstępna rejestracja natomiast obywa się po spełnieniu przez kandydata 10 podstawowych kryteriów o charakterze bardziej ogólnym[10]. Wielka Brytania wprowadziła także wiele standardów związanych z akredytacją dla poszczególnych metod badawczych, a oficjalną instancją akredytacyjną jest NAMAS (Narodowe Centrum Pomiarów i Akredytacji)[11]. Jednym z najstarszych i największych stowarzyszeń na świecie związanych z naukami kryminalistycznymi jest — mający tutaj siedzibę — The Forensic Science Society[12]. To profesjonalne grono specjalistów z całego świata (ponad 2500 członków z 60 krajów, z przewagą specjalistów do spraw badania miejsca przestępstwa i policjantów z Wielkiej Brytanii), które przygotowuje standardy międzynarodowe dla różnych dziedzin nauk sądowych, aranżuje konferencje międzynarodowe z tego zakresu oraz prowadzi szeroko zakrojoną akcję wydawniczą.

W Niemczech działa wiele komisji i gremiów zajmujących się akredytacją i certyfikacją, można tu wymienić chociażby Niemieckie Towarzystwo Medycyny Sądowej, Komisję Nauk i Technik Kryminalistycznych Służb Rozpoznawczych itp. Nastawione są one jednak stricte na system menedżerski. Centralne placówki badawcze znajdują się tutaj w poszczególnych landach i dysponują sporą autonomią działania. W tym kraju dominują struktury ściśle powiązane ze specjalizacją zadań i kompetencji.

W Holandii również stosuje się akredytację dla poszczególnych metod badawczych, a nadrzędną instancją jest STERLAB (Holenderska Komisja do Spraw Akredytacji Laboratoriów)[13]. We Francji istnieją dwa piony wykonawcze w dziedzinie usług eksperckich: Centralny Instytut Badań Kryminalistycznych dla Żandarmerii Narodowej (RCGN) oraz pion policyjny pod nazwą Policja Naukowo-Techniczna (PTS) z własnymi laboratoriami. Poza tym w każdym z tych krajów występują terenowe wydziały techniki kryminalistycznej, wykonujące badania powtarzalne i niewymagające wysokich kwalifikacji wykonawców[14]. W każdym z nich stawia się na wysoki poziom jakości świadczonych usług i reputację wykonujących je biegłych.

We Włoszech działa Włoskie Stowarzyszenie Akredytacyjne (RENAR), przygotowujące standardy pracy dla włoskich biegłych sądowych oraz udzielające akredytacji spełniającym specjalistyczne wymagania laboratoriom kryminalistycznym[15].

W Stanach Zjednoczonych z powodzeniem działa American Academy of Forensic Sciences (AAFS), która stworzyła doskonały program akredytacyjny i edukacyjny w ramach nauk kryminalistycznych (FEPAC), będący doskonałym narzędziem podnoszenia jakości swoich usług i kwalifikacji dla wyspecjalizowanej kadry laboratoriów kryminalistycznych[16]. Na tym samym polu działają FQS i FQS-1 (Forensic Quality Standards), które prowadzą działalność akredytacyjną osobno dla metod badawczych oraz zapewnienia jakości usług według norm ISO, wdrażają procedury badania biegłości zawodowej pracowników laboratoriów kryminalistycznych, prowadzą wewnętrzny audyt jakościowy oraz przygotowują programy treningowe i specjalistyczne[17]. Pod tym względem USA cechuje bardzo daleko idące zaawansowanie, a omawiany problem jest tam zdecydowanie dostrzegalny. W Australii oficjalnie działa Komitet Doradczy do Spraw Akredytacji Nauk Kryminalistycznych (NATA), pracujący w ramach Narodowego Instytutu Nauk Kryminalistycznych (NIFS)[18]. Ze względu jednak na fakt, iż omówienie skupia się na porównaniu standardów europejskich, kwestia ta została tylko zaznaczona.

Wracając jednak do problemów w skali krajowej, typowym zjawiskiem jest, że organ procesowy, nieposiadający żadnych wiadomości w danej dziedzinie, będzie skłonny do powołania biegłego, który ma profesjonalne potwierdzenie swoich umiejętności. Obecnie prawo nie wymaga od biegłego lub jednostki badawczej posiadania certyfikatu lub akredytacji, a od samych biegłych licencji na wykonywanie zawodu. Jak już bowiem wspomniano, zgodnie z art. 195 k.p.k.[19] do pełnienia czynności biegłego jest zobowiązany nie tylko biegły sądowy, lecz także każda osoba, o której wiadomo, że ma odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie. Takich wymagań nie stawia również rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych[20]. Zgodnie z § 12 tego rozporządzenia biegłym sądowym może zostać osoba, która:

1) korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich;

2) ukończyła 25 lat życia;

3) posiada teoretyczne i praktyczne wiadomości specjalne w danej gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także inną umiejętność, dla której ma być ustanowiona;

4) daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków biegłego;

5) wyrazi zgodę na ustanowienie jej biegłym.

„Biegłych sądowych ustanawia na 5 lat przy sądzie okręgowym prezes tego sądu. Biegłych ustanawia się dla poszczególnych gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także innych umiejętności.(…) Prezes prowadzi listy biegłych sądowych — według poszczególnych gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także innych umiejętności. (…) Prezes prowadzi również wykazy biegłych sądowych na kartach założonych dla każdego biegłego; w listach i wykazach podaje się adres biegłego i termin, do którego został ustanowiony, a także inne dane dotyczące specjalizacji”[21].

Doktryna zgadza się z poglądem, że wpisany na listę ekspert, choć nie ma żadnych przepisów, które faworyzowałyby tę drogę zostania biegłym sądowym, cieszy się zdecydowanie większym zaufaniem organów wymiaru sprawiedliwości. Istnieją również tzw. biegli ad hoc, powoływani na potrzeby konkretnej sprawy. Z zagadnieniem tym wiążą się liczne problemy, jednakże ze względu na inną tematykę zostanie to tylko w tym miejscu zasygnalizowane. Dla wymiarów sprawiedliwości Anglii i Francji oficjalne listy biegłych sądowych stanowią bezwzględną gwarancję jakości świadczonych przez nich usług. Również w Holandii uznawani są tylko eksperci zarejestrowani, a więc akredytowani. Ponadto każdy ekspert musi posiadać nie tylko akredytację dotyczącą własnej osoby, lecz także certyfikację poszczególnych metod badawczych, którymi się oficjalnie posługuje. W Niemczech istnieją też takie listy zaufania, ale w tym kraju większość ekspertów zrzeszona jest w izbach przemysłowo-handlowych, które wraz z urzędami kryminalnymi mają swoje wewnętrzne regulacje i standardy pracy zawodowej[22].

W Polsce tylko od samego biegłego lub instytucji zależy, czy chcą legitymować się posiadaniem dokumentu potwierdzającego wysoką jakość świadczonych przez siebie usług lub podnosić kwalifikacje w ramach specjalistycznych kursów i szkoleń. Tego typu programy proponuje wiele instytutów ekspertyz sądowych, jednakże spośród nich tylko Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie ma akredytację na wykonywanie ekspertyz na poziomie europejskim. Nie dotyczy to jednak wszystkich ich rodzajów. Drugą instytucją, która ma takową akredytację, jest Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji w Warszawie, z tym że obejmuje ona wszystkie rodzaje ekspertyz. Jako jednostka centralna jest ono odpowiedzialne za wspieranie laboratoriów wojewódzkich w otrzymywaniu akredytacji, opracowywaniu programów zapewniających uzyskanie kompetencji przez ekspertów oraz stworzeniu systemu monitorowania zapewnienia jakości pracy[23]. Również jako jedyne ma akredytację wydaną przez Polskie Centrum Akredytacyjne, które na szczeblu centralnym zajmuje się wydaniem akredytacji i ściśle współpracuje z wieloma tego typu jednostkami w całej Europie (np. Europejskim Komitetem Akredytacyjnym)[24].

Ogólnie mówiąc, aby biegły mógł wydawać opinie w ramach działania specjalistycznej placówki badawczej, musi przejść przez dwa poziomy mechanizmów weryfikacji i oceny swojej pracy: wewnętrzny — polegający właśnie na systemie szkoleń i egzaminów uprawniających pracowników takowych laboratoriów do wydawania oficjalnych opinii, a także zewnętrzny — związany już ściśle z potwierdzaniem poziomu opiniowania w trakcie działalności zawodowej. W Polsce istnieje regulacja prawna dotycząca trybu uzyskiwania i weryfikowania uprawnień do samodzielnego wydawania opinii w kryminalistycznych laboratoriach policyjnych oraz innych jednostkach Policji[25]. Ma ona formę decyzji komendanta głównego Policji, zgodnie z którą uprawnienia takie nadaje i dokonuje ich weryfikacji dyrektor CLK KGP. Dopracowuje on w tym celu normy i standardy badań kryminalistycznych, współpracując z właściwymi instytucjami oraz urzędami krajowymi i zagranicznymi. Większość z tych wymagań jest ściśle sformalizowana, a zatem — łatwo weryfikowalna. Można tutaj wymienić chociażby:

— posiadanie teoretycznej i praktycznej wiedzy z danej dziedziny,

— wyższe wykształcenie,

— odbyte specjalistyczne przeszkolenie w formie stacjonarnego studium oficerskiego ekspertów w dziedzinie kryminalistyki,

— uczestnictwo w praktykach i stażach w pionach techniki kryminalistycznej oraz CLK KGP,

— stworzenie minimalnej liczby projektów ekspertyz itp.

Co do weryfikacji umiejętności ekspertów posiadających już uprawnienia, to następuje ona m.in. w wypadku powtarzalności błędów merytorycznych przy wydawaniu opinii, braku chęci dokształcania się w dziedzinie, w której są ekspertami; ostatecznie zostaje ustalona co najmniej 3-letnia przerwa w wykonywaniu zawodu. Samodzielne uprawnienia do tworzenia opinii ekspert uzyskuje dopiero po zdaniu specjalistycznego egzaminu obejmującego część praktyczną i teoretyczną.

Niestety, takich formalnych wymagań nie stawia się wobec ekspertów z placówek dydaktycznych oraz zatrudnionych w prywatnych instytucjach badawczych. Wiąże się to z pewnymi problemami natury merytorycznej, szczególnie zaś wymaga wysokiego zaufania do rzetelności i jakości świadczonych przez takie placówki usług eksperckich.

W pierwszej kolejności tworzeniem międzynarodowych standardów systemu jakości zajęły się takie organizacje jak ISO (International Organisation for Standarization), CEN (Commune Europeenne de Normalisation) i ASTM (American Society for Testing and Materiale). Na początku wprowadzony w 1987 r. program normalizacyjny ISO 9000, który stał się podwaliną współczesnych systemów zapewniania jakości usług, odnosił się wyłącznie do przemysłu, dopiero z czasem tworzono specjalistyczne normy dla poszczególnych gałęzi nauki i techniki, w tym także dla laboratoriów kryminalistycznych. Jeżeli laboratorium wprowadziło taki system zarządzania jakością, to może ubiegać się o akredytację. Wysoką jakość świadczonych usług potwierdza niezależna strona, która przeprowadza audyt wewnętrzny, i jeżeli laboratorium spełnia odpowiednie warunki, to uzyskuje uprawnienia do prowadzenia działalności eksperckiej w ramach zakresu akredytacji[26].

W Polsce od 2001 r. obowiązuje norma ISO PN-EN ISO/IEC 17025. Obecnie tylko CLK KGP może pochwalić spełnianiem europejskiej surowej normy jakości usług PN-EN ISO 9001, a obecnie zmierza do uzyskania certyfikatu ISO 17025[27]. Norma ta, w stosunku do laboratorium, ma konkretne wymagania.

Więcej w numerze...